Przepraszamy za utrudnienia w kontakcie z nami. Mamy awarię systemu kontaktów – nie można się do nas dodzwonić, a także nie jesteśmy w stanie oddzwaniać ani odpisywać na wiadomości. Intensywnie pracujemy nad rozwiązaniem problemu. Dziękujemy za Państwa wyrozumiałość i cierpliwość.
Dieta w trakcie chemioterapii – co jeść, gdy apetyt spada i pojawiają się dolegliwości niepożądane?
7–11 minut
Autor: Katarzyna Wolna
Dietetyk kliniczny, Psychodietetyk
Absolwentka dietetyki na Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie oraz studiów podyplomowych z psychodietetyki na Uniwersytecie SWPS. Od ponad 7 lat pracuje z pacjentami stacjonarnie i online, zajmując się dietoterapią oraz edukacją żywieniową. Autorka artykułów i materiałów edukacyjnych o tematyce dietetycznej.
Weryfikacja: Anna Podgórska
Dietetyk kliniczny, Psychodietetyk
…
Chemioterapia może istotnie wpływać na sposób odżywiania. Nudności, wymioty, biegunka, zaparcia, zmiany smaku i zapachu, suchość jamy ustnej czy zapalenie błon śluzowych mogą powodować zmniejszenie podaży pokarmu i zwiększać ryzyko niedożywienia. [1]
Biorąc to pod uwagę, celem żywienia w trakcie leczenia przeciwnowotworowego nie jest eliminowanie jak największej liczby produktów. Jego podstawowym zadaniem jest zapewnienie odpowiedniej podaży energii i białka, ograniczenie utraty masy mięśniowej, łagodzenie objawów z przewodu pokarmowego oraz utrzymanie możliwie wysokiej jakości życia. ESPEN zaleca aktywne prowadzenie interwencji żywieniowej u pacjentów niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem, obejmującej poradnictwo dietetyczne oraz dostosowanie sposobu żywienia do występujących objawów. [1]
Utrata masy ciała i mięśni u pacjenta onkologicznego prowadzi do osłabienia, pogorszenia sprawności fizycznej i jakości życia. Taki stan może też zwiększać ryzyko powikłań i prowadzić do gorszej tolerancji leczenia. Ponadto, niedostateczna podaż energii lub białka może wiązać się z dłuższą hospitalizacją, większym ryzykiem infekcji oraz wolniejszą rekonwalescencją. Warto mieć na uwadze, że niedożywienie w chorobie nowotworowej jest zjawiskiem złożonym i może wynikać nie tylko z niedostatecznej podaży pokarmu, ale również ze zmian metabolicznych związanych z chorobą i stanem zapalnym. [1,3]
Jeżeli nie znamy dokładnego zapotrzebowania energetycznego pacjenta, ESPEN sugeruje przyjęcie orientacyjnej wartości 25-30 kcal/kg masy ciała na dobę. Natomiast, podaż białka powinna przekraczać 1 g/kg masy ciała na dobę, a jeśli jest to możliwe – sięgać do około 1,5 g/kg masy ciała na dobę. Wartości te wymagają indywidualnego ustalenia m.in. ze względu na stan odżywienia, aktywność fizyczną oraz sytuację kliniczną pacjenta. [1]
Co robić, gdy apetyt spada?
Przy zmniejszonym apetycie 3 duże posiłki w ciągu dnia często są trudne do zrealizowania. Korzystniejsze może być spożywanie 5-6 mniejszych porcji. [1,4]
Warto wybierać produkty o wysokiej gęstości energetycznej i bogate w białko. Niewielkie porcje można wzbogacać np. oliwą, masłem orzechowym, awokado, pełnotłustym nabiałem, serem, jajami czy mlekiem w proszku. Dzięki temu można zwiększyć wartość energetyczną i odżywczą posiłków bez wpływu na ich objętość. [1]
Istotne jest również uwzględnianie preferencji pacjenta. W okresie leczenia nie zawsze konieczne jest ścisłe trzymanie się zasad zdrowego żywienia, jeśli ogranicza to wybór produktów, które pacjent jest w stanie jeść. W takiej sytuacji warto przede wszystkim wybierać produkty dobrze tolerowane i akceptowane przez pacjenta. [1,4]
Jeżeli mimo modyfikacji diety nie udaje się pokryć zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze, należy rozważyć zastosowanie doustnych preparatów odżywczych (ONS). Przy utrzymujących się trudnościach z jedzeniem zasadna jest konsultacja żywienia z dietetykiem klinicznym i zespołem prowadzącym leczenie. [1]
Nudności i wymioty
Nudności należą do częstych działań niepożądanych chemioterapii. Ich występowanie i nasilenie zależą m.in. od zastosowanego schematu leczenia. W przypadku nudności i wymiotów ważne jest odpowiednie postępowanie medyczne oraz dostosowanie sposobu żywienia do aktualnej tolerancji pokarmów. Z perspektywy dietetycznej istotne jest przede wszystkim ograniczenie czynników nasilających dolegliwości i ułatwienie pacjentowi przyjmowania odpowiedniej ilości jedzenia. [4]
W okresie nasilonych nudności pomocne może być:
spożywanie małych porcji, ale częściej,
wybieranie potraw o łagodnym zapachu,
ograniczenie potraw tłustych, jeśli nasilają objawy,
wybieranie chłodnych lub letnich posiłków,
unikanie długich przerw bez jedzenia. [4]
Nie ma jednego sposobu żywienia, który sprawdzałby się u wszystkich pacjentów z nudnościami. Tolerancja poszczególnych produktów jest indywidualna, dlatego warto dostosować podejście do tego, co pacjent toleruje.
Przy wymiotach istotna jest również dbałość o odpowiednie nawodnienie oraz (w przypadku większych strat) uzupełnianie elektrolitów. [4,6]
Zmiany smaku i zapachu
Zmiany w obrębie odczuwania węchu i smaku mogą prowadzić do znacznego ograniczenia podaży pokarmu. Produkty wcześniej akceptowane mogą zacząć być odbierane jako niesmaczne, a po niektórych pacjent może odczuwać metaliczny, gorzki lub nadmiernie słony posmak. [1,9]
Warto eksperymentować z temperaturą potraw, konsystencją oraz sposobem przyprawiania. Jeżeli mięso jest źle tolerowane, białko można dostarczać z innych źródeł, np. jaj, ryb, nabiału, tofu, roślin strączkowych czy ONS. [1,9]
Zapalenie błon śluzowych i ból jamy ustnej
Zapalenie błon śluzowych (mukozitis) może istotnie ograniczać przyjmowanie pokarmów, a w ciężkich przypadkach może wymagać zastosowania żywienia medycznego. [5]
Przy bolesnych zmianach w jamie ustnej lepiej tolerowane są zwykle produkty miękkie, wilgotne i łatwe do połykania, np. zupy-kremy, purée, owsianki, jogurty, jajecznica, miękkie ryby czy koktajle. Ważne alby w miarę możliwości wzbogacać je w źródła białka. [5,9]
Należy natomiast ograniczyć produkty, które mogą podrażniać błonę śluzową: ostre przyprawy, alkohol, bardzo kwaśne produkty, gorące potrawy oraz twarde i chrupiące przekąski, jeśli nasilają ból. [5,9]
Istotne jest również odpowiednie leczenie samego stanu zapalnego i higiena jamy ustnej. Dieta stanowi element postępowania objawowego, ale nie zastępuje leczenia. [5]
Biegunka
Biegunka podczas leczenia onkologicznego może mieć wiele przyczyn – od działań niepożądanych stosowanych leków, przez infekcje i antybiotykoterapię, po skutki immunoterapii czy uszkodzenie błony śluzowej przewodu pokarmowego. [6]
W przypadku biegunki szczególnie istotne jest uzupełnianie płynów i elektrolitów. W okresie dużego nasilenia można ograniczyć produkty bogate w błonnik nierozpuszczalny oraz te, po których spożyciu obserwuje się nasilenie objawów. U części osób pomocne może być również wykluczenie laktozy. [6]
Warto jednak mieć na uwadze, że wspomniane ograniczenia powinny mieć charakter czasowy. Po ustąpieniu ostrych objawów dietę należy stopniowo rozszerzać zgodnie z tolerancją. Jednocześnie należy pamiętać, że biegunka z gorączką, krwią w stolcu, silnym bólem brzucha, objawami odwodnienia lub znacznym pogorszeniem stanu ogólnego wymaga pilnej oceny medycznej. [6]
Zaparcia
Zaparcia mogą być związane m.in. z niewystarczającym nawodnieniem, ograniczoną aktywnością oraz stosowaniem niektórych leków, szczególnie opioidów. [9]
Jeżeli nie ma przeciwwskazań, pomocne może być przyjmowanie większej ilości płynów, stopniowe zwiększanie ilości błonnika oraz aktywność fizyczna dostosowana do możliwości pacjenta (można zacząć od spacerów). [9]
Nie należy jednak automatycznie zwiększać podaży błonnika u pacjenta z podejrzeniem niedrożności przewodu pokarmowego, nasilonymi bólami brzucha czy wymiotami. [9]
Suchość jamy ustnej i trudności w połykaniu
Kserostomia (uczucie suchości w jamie ustnej) może utrudniać żucie i połykanie. Zwiększenie wilgotności posiłków poprzez dodawanie sosów, jogurtu, oliwy czy bulionu oraz częste popijanie niewielkich ilości płynów może ułatwić przyjmowanie pokarmów. [9]
W przypadku dysfagii (zaburzeń połykania) konieczna może być konsultacja ze specjalistą, który uważniej zweryfikuje problem. Trudności w połykaniu zwiększają ryzyko przedostania się pokarmu lub płynów do dróg oddechowych oraz niedożywienia, dlatego nie powinny być traktowane wyłącznie jako problem dietetyczny. [9]
Dieta neutropeniczna – czym jest i czy jest konieczna?
Dieta neutropeniczna to restrykcyjny sposób żywienia, którego celem jest ograniczenie narażenia na drobnoustroje u osób z obniżoną odpornością. Może wiązać się m.in. z ograniczaniem lub wykluczaniem surowych owoców i warzyw. Obecnie nie ma jednak wystarczających dowodów na skuteczność takiego postępowania, dlatego ESPEN i ASCO nie zalecają diety neutropenicznej jako standardu żywienia pacjentów onkologicznych. [1,7]
Nie oznacza to jednak rezygnacji z dbałości o bezpieczeństwo żywności. W okresie obniżonej odporności szczególnie ważne są higiena rąk, prawidłowe przechowywanie żywności, unikanie produktów zepsutych lub niewiadomego pochodzenia oraz właściwa obróbka termiczna. [1,7]
Suplementy izalecenia“przeciwnowotworowe”
W trakcie leczenia onkologicznego pacjentom często proponuje się różnego rodzaju suplementy, preparaty ziołowe czy produkty mające za zadanie „oczyszczać organizm”.
Jednak bez stwierdzonego niedoboru nie ma podstaw do rutynowego stosowania dużych dawek witamin i składników mineralnych. ESPEN zaleca ich dostarczanie w ilościach odpowiadających zalecanemu dziennemu spożyciu, a stosowanie większych dawek powinno mieć konkretne uzasadnienie i odbywać się w konsultacji ze specjalistą. [1]
Warto mieć na uwadze, że suplementy i preparaty ziołowe mogą również wchodzić w interakcje z lekami przeciwnowotworowymi. Dotyczy to m.in. niektórych preparatów z dziurawca czy skoncentrowanych ekstraktów roślinnych. Interakcje mogą występować również w przypadku niektórych produktów spożywczych, np. grejpfruta. [8]
Mimo wszystko, nie ma potrzeby eliminowania z diety warzyw i owoców. Warto odróżnić naturalne źródła składników bioaktywnych w diecie od ich wysokich dawek w suplementach. [1,8]
Podobnie nie ma podstaw do wykluczania cukru, glutenu, nabiału czy mięsa w celu „zagłodzenia guza”. Nie wykazano, aby takie restrykcje poprawiały skuteczność chemioterapii, a u pacjenta z małym apetytem mogą dodatkowo ograniczać podaż energii i białka. [7,8]
Żywienie onkologiczne w praktyce
Nie ma jednego sposobu żywienia, który będzie odpowiedni dla każdego pacjenta onkologicznego. W zależności od etapu leczenia i występujących dolegliwości może ulec zmianie np. tolerancja poszczególnych produktów, preferowana konsystencja posiłków czy zapotrzebowanie na energię i białko.
Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent musi samodzielnie układać swój jadłospis od podstaw. W żywieniu pacjentów onkologicznych można uwzględnić szereg uniwersalnych zasad, takich jak odpowiednia zawartość energii i białka, niewielka objętość posiłków, lekkostrawny charakter diety czy zadbanie o odpowiednią konsystencję potraw.
W ofercie naszego cateringu medycznego dieta onkologiczna dostępna jest w kilku wariantach odpowiadających różnym etapom leczenia.
Kładziemy nacisk na pełnowartościowe posiłki, w tym część o płynnej lub półpłynnej konsystencji, takie jak koktajle i zupy z dodatkiem źródła białka. W wariancie przeznaczonym na okres radio- i chemioterapii mamy zawsze do wyboru opcję bez laktozy, co może być pomocne u osób z nietolerancją lub nasilonymi dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego.
Osobna wersja diety przeznaczona jest dla osób będących w remisji. W tym przypadku dania mogą być bardziej urozmaicone z zachowaniem odpowiedniej ilości białka.
Rozwiązanie w formie cateringu może być szczególnie pomocne wtedy, gdy samodzielne przygotowywanie posiłków w trakcie leczenia staje się dodatkowym obciążeniem. Dieta pudełkowa pozwala ograniczyć codzienny wysiłek związany z organizacją żywienia i jednocześnie ułatwia regularne spożywanie posiłków z uwzględnieniem specyfiki żywienia onkologicznego.
Podsumowanie
Żywienie podczas chemioterapii powinno przede wszystkim wspierać utrzymanie odpowiedniego stanu odżywienia i masy mięśniowej, co ma znaczenie dla sprawności fizycznej, tolerancji leczenia i jakości życia. Sposób żywienia warto dostosowywać do aktualnej tolerancji pokarmów i występujących dolegliwości, jednocześnie dbając o odpowiednią podaż energii i białka.
Najważniejsze zasady to:
dbanie o odpowiednią ilość energii i białka,
przy spadku apetytu jedzenie mniejszych porcji, ale częściej,
dostosowanie diety do występujących dolegliwości,
odpowiednie nawodnienie,
stosowanie ONS, jeśli sama dieta nie pokrywa zapotrzebowania,
dbanie o bezpieczeństwo żywności bez zbędnych restrykcji,
unikanie nieuzasadnionych diet eliminacyjnych i przypadkowych suplementów,
obserwowanie zmian w obrębie masy ciała.
Bibliografia
Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021;40(5):2898–2913. doi:10.1016/j.clnu.2021.02.005.
National Cancer Institute. Nausea and Vomiting and Cancer. Cancer.gov.
Roeland EJ, Bohlke K, Baracos VE, et al. Management of Cancer Cachexia: ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2020;38(21):2438–2453. doi:10.1200/JCO.20.00611.
National Cancer Institute. Nausea and Vomiting and Cancer. Cancer.gov.
Elad S, Cheng KKF, Lalla RV, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020;126(19):4423–4431. doi:10.1002/cncr.33100.
Andreyev J, Ross P, Donnellan C, et al. Guidance on the management of diarrhoea during cancer chemotherapy. Lancet Oncol. 2014;15(10)–e460. doi:10.1016/S1470-2045(14)70006-3.
Ligibel JA, Bohlke K, May AM, et al. Exercise, Diet, and Weight Management During Cancer Treatment: ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2022;40(22):2491–2507. doi:10.1200/JCO.22.00687.
National Cancer Institute. Cancer Therapy Interactions With Foods and Dietary Supplements (PDQ®). National Cancer Institute.
National Cancer Institute. Nutrition in Cancer Care (PDQ®). National Cancer Institute.
Stabilny poziom glukozy i pełnowartościowe posiłki każdego dnia.
Idealna dla osób z: cukrzycą, insulinoopornością, z zaburzoną tolerancją glukozy, hipoglikemią reaktywną, hipertriglicerydemią, a także dla osób które chcą zmniejszyć apetyt na słodycze.
Delikatne dieta, o obniżonej zawartości tłuszczu, która wspiera regenerację wątroby i układu trawiennego.
Idealna w: marskości wątroby, przewlekłym zapaleniu wątroby, kamicy żółciowej, przewlekłym zapaleniu pęcherzyka i dróg żółciowych a także w przewlekłym zapaleniu trzustki oraz w okresie zaostrzenia choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego.
Wysoka zawartość białka dla regeneracji i budowy sił witalnych.
Idealna: w okresie rekonwalescencji np. po zabiegu chirurgicznym, w niedożywieniu, po urazach, po udarze mózgu, z silnymi/rozległymi oparzeniami, z rozległymi zranieniami, a także w niektórych chorobach nowotworowych, a także dla osób o zwiększonej aktywności fizycznej oraz po szybkiej utracie masy ciała.
Zbilansowane posiłki, energia i dobre samopoczucie każdego dnia.
Idealna dla osób: które za pomocą żywienia pragną przeciwdziałać chorobom dietozależnym, z jednostkami chorobowymi, które nie wymagają dodatkowych modyfikacji diety, dla osób które pragną zredukować masę ciała (po odpowiednim doborze wartości kcal).
Opracowana z myślą o osobach 60+, które chcą wspierać swoje zdrowie, kondycję i samopoczucie poprzez codzienne, dopasowane żywienie.
Uwzględnia najczęstsze potrzeby zdrowotne pacjentów w wieku dojrzałym. Idealna w występującej często u seniorów wielochorobowości np. cukrzycy współwystępującej z zaburzeniami układu pokarmowego czy nadciśnieniem tętniczym.
Pełnowartościowe, roślinne menu dla zdrowia i dobrego samopoczucia. Nie zawiera mięsa, ryb oraz owoców morza, a obecne są w niej nabiał oraz jaja.
Idealna dla: osób, które rozpoczynają dietę bezmięsną i obawiają się o jej prawidłowe zbilansowanie, a także dla osób, które nie spożywają produktów mięsnych od lat, ale potrzebują wsparcia w przygotowaniu pełnowartościowych posiłków wegetariańskich.
Zdrowe odżywianie dla kobiet w ciąży i mam karmiących piersią.
Dieta Mamy została opracowana z myślą o wyjątkowym okresie w życiu kobiety – ciąży oraz karmienia piersią.
To czas, w którym odpowiednie żywienie wspiera zdrowie mamy i prawidłowy rozwój dziecka. Nasze jadłospisy są zbilansowane, smaczne i bezpieczne, a każdy z wariantów diety dopasowany jest do aktualnych potrzeb organizmu.
W trakcie leczenia onkologicznego apetyt często znika, a wraz z nim siły. Dlatego stworzyliśmy dietę onkologiczną – by codzienne posiłki były nie tylko odżywcze, ale też naprawdę smaczne. Dieta dostępna jest w 3 wariantach na każdy etap choroby: w trakcie leczenia, w czasie radio i chemioterapii, profilaktyka.
Stabilna glikemia, mniej wahań energii i większa sytość każdego dnia.
Idealna dlaosób z: insulinoopornością, stanem przedcukrzycowym, cukrzycą (przy niskiej aktywności fizycznej), zaburzoną glikemią oraz dla tych, u których standardowa dieta diabetologiczna zawiera zbyt dużo węglowodanów.
Wsparcie organizmu w walce z przewlekłym stanem zapalnym.
Bogata w kwasy omega-3, antyoksydanty, warzywa i produkty o działaniu przeciwzapalnym.
Idealna dla osób z: chorobami autoimmunologicznymi (m.in. RZS, łuszczycą, nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit), a także dla osób z insulinoopornością, otyłością, depresją i chorobami sercowo-naczyniowymi, które chcą wykorzystać dietę jako element wspierający zdrowie i leczenie.
Mocne ograniczenie węglowodanów, więcej energii z tłuszczu
Bardzo niskowęglowodanowy, wysokotłuszczowy model żywienia, w którym organizm czerpie znaczną część energii z tłuszczów zamiast z węglowodanów.
Dieta KETO ma zastosowanie zarówno jako specjalistyczna terapia dietetyczna np. w padaczce lekoopornej, jak i model żywienia badany w wielu chorobach metabolicznych i neurologicznych.
Dieta w chorobie – co jeść w trakcie leczenia?
